Od ja aksjologicznego i wartości po ja dialogiczne i agatologię

Jak wygląda filozofia człowieka u Tischnera, jak można ją pokrótce scharakteryzować? Próbując odpowiedzieć na to niełatwe pytanie należy zacząć od przypomnienia jego wczesnych poglądów obecnych już w rozprawie doktorskiej, a także w habilitacji (opublikowanych w Studiach z filozofii świadomości) oraz w pierwszych samodzielnych pismach zebranych m.in. w Świecie ludzkiej nadziei. Tischner pyta tam o to, co jest właściwym środowiskiem dla człowieka? To oczywiście wartości. A więc kontekst refleksji nad człowiekiem łączy się ściśle z rozważaniami aksjologicznymi, choć zawiera także inne inspiracje. W tekście Etyka wartości i nadziei Tischner podkreśla, że człowiek żyje pośród wartości, ku którym kierują się jego dążenia, myśli i czyny. Są one zatem czymś w rodzaju nauki o „partyturze ludzkiej”, która niczym niewidzialne tło pojawia się przed i poza człowiekiem, inspirując jego działanie. Nie ma więc możliwości właściwego opisu człowieka tam, gdzie nie ma dobra i zła, wartości i antywartości. Takiemu przekonaniu Tischner pozostanie wierny do końca swojej twórczości. Człowiek, podobnie jak u Ricoeura, jest osobą. Dokładniej, jest on bytem-dla-siebie, czyli bytem, który odnosząc się do wartości będących poza nim, buduje siebie jako szczególną wartość, której na imię Ja. Z tego punktu widzenia Tischner wyznaje więc pogląd, że jego filozofia, oprócz tego, że jest obiektywną nauką o wartościach rozumianych jako środowisko ludzkie, jest także teorią człowieka rozpatrywaną jako „tworzywo” dla wartości. A zatem ważne dla filozofii człowieka obszary dzieliłyby się na dwie części: pierwsza dotyczyłaby obiektywnej sfery wartości i jej badania, przedmiotem drugiej byłaby teoria człowieka.

Ale to nie wszystko. Trzeba także zapytać o to, co jest źródłem ludzkiej wrażliwości lub co otwiera człowieka na wartości? W tej kwestii Tischner zaproponował rozwiązanie, które odegra potem ogromną rolę i stanie się osią jego poglądów. Według niego źródłem ludzkiej wrażliwości jest szczególnego rodzaju doświadczenie, które otwiera nas na dobro i zło, na wartości i antywartości, a tym doświadczeniem jest doświadczenie drugiego człowieka. Sam autor Myślenia według…